Yarasalar, memeli sınıfının en yanlış tanınan üyeleri. Kör oldukları söylenir, oysa hepsi görür. Kemirgen sanılırlar, oysa kendi başlarına bir takım oluştururlar. Ürkütücü bulunurlar, oysa tarımın en sessiz koruyucularından biridirler. Dünyadaki memeli türlerinin yaklaşık beşte biri yarasadır ve gerçek anlamda uçabilen tek memeli grubudur. Kuşlar gibi kanat çırpmazlar; parmakları arasına gerilmiş bir zarla, elleriyle uçarlar.

Bu hayvanların en dikkat çekici yanı, enerjiyi yönetme biçimleri. Her gecenin sonunda ne kadar harcadıklarını ve ertesi güne ne kadar kaldığını neredeyse tam olarak hesaplarlar. İnsanların bu titizliğe ulaşmak için araca ihtiyaç duyması ilginç; nitekim dijital bütçe uygulamalarıyla tasarruf yönetimi tam da bu hesabı görünür kılmaya çalışır. Şimdi yarasaların dünyasına bakalım.

Elleriyle uçan memeliler

Yarasa kanadını incelediğinizde bir el görürsünüz. Uzamış parmak kemikleri arasına gerilmiş ince bir deri zar, kanat yüzeyini oluşturur. Bu yapı, kuş kanadından çok farklı bir uçuş sağlar. Kuş kanadı büyük ölçüde tek parça gibi davranırken, yarasa kanadı her parmağın hareketiyle ayrı ayrı şekil değiştirebilir.

Sonuç, olağanüstü bir manevra kabiliyetidir. Bir yarasa neredeyse yerinde dönebilir, ani duraklar yapabilir, dar bir çatı arasında hiçbir yere çarpmadan dolaşabilir. Kanat zarında bulunan son derece hassas kıllar, hava akımındaki en küçük değişimi algılayarak sürekli düzeltme yapmalarını sağlar.

Ekolokasyon: sesle çizilen harita

Böcekle beslenen yarasaların çoğu, karanlıkta yön bulmak için sesi kullanır. Ağızlarından ya da burunlarından yüksek frekanslı sesler yayar, bu seslerin nesnelerden yansımasını dinler ve dönen yankının gecikmesinden mesafeyi hesaplarlar. Bu yönteme ekolokasyon denir.

Sistem yalnızca "orada bir şey var" bilgisi vermez. Yankının niteliğinden nesnenin büyüklüğü, dokusu, hareket yönü ve hızı çıkarılabilir. Kimi türler, uçan bir böceğin kanat çırpma frekansını yankıdan okuyup türünü ayırt edebilir. Ses dalgasının frekansındaki kaymayı kullanarak hedefin yaklaşıp uzaklaştığını hesaplayan türler de vardır; radar teknolojisindeki aynı ilkeyi milyonlarca yıl önce kullanmaya başlamışlardır.

Kendi sesinden sağır olmamak

Yarasaların çıkardığı sesler, insan kulağının duyabileceği aralığın üzerinde ve son derece yüksek şiddettedir. Birkaç santim öteden duyulabilseydi, birçoğu bir matkap gürültüsü kadar rahatsız edici olurdu. Böylesine güçlü bir sesi çıkarırken kendi kulaklarını korumaları gerekir.

Çözüm zarif: yarasa ses çıkarmadan hemen önce orta kulaktaki minik kaslar kasılır, işitme geçici olarak baskılanır, ses gönderilir ve kaslar milisaniyeler içinde gevşeyerek yankıyı dinlemeye hazır hâle gelir. Bu döngü saniyede onlarca kez tekrarlanır.

Avlanma anındaki hızlanma

Serbest uçuş sırasında yarasa saniyede birkaç ses gönderir. Bir hedef tespit ettiğinde bu hız artar; ava son yaklaşımda saniyede iki yüzü aşan sıklıkta ses üretebilir. Buna "son atak" denir ve dinleyen cihazlarda kesintisiz bir vızıltı gibi duyulur. Amaç, hedefin konumunu son saniyelerde milimetrik hassasiyetle güncellemektir.

Kelebeklerin karşı hamlesi

Bu baskı, avlar tarafında da evrim yarattı. Bazı güve türleri yarasa seslerini duyabilen kulaklar geliştirdi; sesi algıladıklarında ani dalışa geçer ya da düzensiz spiraller çizerler. Bazı türler ise yarasanın sesini bozan kendi tıkırtılarını üretir; bu, doğadaki en eski karıştırma sistemlerinden biri sayılabilir. Kimi güveler ise tüylü vücutlarıyla ses dalgasını yutarak yankıyı zayıflatır, yani bir tür doğal görünmezlik kaplaması taşır.

Vampir yarasalar ve paylaşma davranışı

Kan içen yarasa türleri, bilinen bin dört yüzü aşkın türün yalnızca üçüdür ve tamamı Amerika kıtasında yaşar. İlginç olan, bu türlerde gözlenen sosyal davranıştır. Bir vampir yarasa iki gece üst üste beslenemezse hayatını kaybedebilir. Kolonide karnı doymuş bireyler, aç kalan arkadaşlarına besin paylaşır.

Bu paylaşım rastgele değildir. Uzun süreli gözlemler, daha önce kendisine yardım etmiş bireylere öncelik verildiğini gösterdi. Yani ortada karşılıklılığa dayanan, bireyleri tek tek tanımayı gerektiren bir sosyal defter var. Hayvan davranışı araştırmalarında bu, en net karşılıklı yardımlaşma örneklerinden biri sayılıyor.

Tarımın görünmeyen bekçileri

Böcekçil bir yarasa, tek bir gecede kendi ağırlığının önemli bir bölümü kadar böcek tüketebilir. Büyük koloniler söz konusu olduğunda bu tonlarla ifade edilen bir miktara ulaşır. Tarım zararlılarının bir bölümü gece uçtuğu için yarasalar, kuşların ulaşamadığı bir zaman diliminde çalışır.

Bunun ekonomik karşılığı hesaplanmaya çalışılmış ve tarımsal ilaçlama maliyetlerinde kayda değer bir tasarruf sağladıkları sonucuna varılmıştır. Tropik bölgelerde ise meyve ve nektarla beslenen türler, tozlaşma ve tohum yayılımında kritik rol oynar. Bazı bitki türleri neredeyse tamamen yarasalara bağımlıdır.

Şaşırtıcı bir uzun ömür

Memelilerde genel kural, küçük hayvanların kısa yaşamasıdır. Benzer boyuttaki bir fare birkaç yıl yaşarken bazı yarasa türlerinde otuz yılı aşan yaşam süreleri kaydedilmiştir. Bu, vücut büyüklüğüne göre beklenenin kat kat üzerindedir.

Nedenleri araştırılıyor. Uçabilmenin avcı baskısını azaltması, kış boyunca metabolizmayı düşürebilmeleri ve hücresel onarım mekanizmalarının etkinliği öne çıkan açıklamalar arasında. Yaşlanma biyolojisi çalışan araştırmacılar için yarasalar, oldukça ilgi çekici bir model.

Enerji hesabı ve günlük uyuşukluk

Uçmak pahalı bir iştir; yarasanın kalp atışı uçuş sırasında dakikada yüzlerce vuruşa çıkar. Bu maliyeti dengelemek için birçok tür, gündüzleri vücut ısısını düşürerek kısa süreli bir uyuşukluk hâline geçer. Böylece dinlenme saatlerinde harcanan enerji ciddi biçimde azalır. Soğuk bölgelerdeki türler ise kışı tam bir metabolik yavaşlamayla geçirir.

Neden korunmaları gerekiyor?

Yarasalar genellikle yılda tek yavru verir. Bu, popülasyonun bir kayıptan sonra çok yavaş toparlanması demektir. Kışlama mağaralarının rahatsız edilmesi, çatı aralarının kapatılması, tarım ilaçları ve bazı bölgelerde görülen mantar hastalıkları ciddi tehditler oluşturuyor.

Yapılabilecek en basit katkı, kışlayan kolonileri rahatsız etmemek ve bir yarasa evinize girdiğinde paniğe kapılmadan pencereleri açıp ışığı söndürerek kendi başına çıkmasını beklemektir. Çıplak elle dokunmamak gerekir; ama bu, hayvanın zararlı olduğu anlamına gelmez. Gece gökyüzünde gördüğünüz o düzensiz gölge, muhtemelen sizin adınıza yüzlerce sivrisinek yakalıyordur.